Secondhand Time - Svetlana Alexievich

"The death of one man is a tragedy, the death of millions is a statistic"

Nooit gezegd of geschreven door Joske Stalin, bovenstaande quote, al wordt die blijkbaar wel vaak aan hem toegeschreven. Stalin dus, die nochtans grossierde in dit soort statistiek, want verantwoordelijk voor miljoenen en miljoenen doden tijdens zijn schrikbewind gedurende drie decennia.

Dit bijzondere boek gaat over het eerste deel van de quote: de persoonlijke tragedies. Maar tragedie is het verkeerde woord voor wat zo'n groot deel van de mensen die in de USSR en later Rusland en co leefden en leven overkwam.

At heart, we're built for war. We were always eigher fighting or preparing to fight. We've never known anything else - hence our wartime psychology. Even in civilian life, everything was always militarized.

De overheersende indruk die ik kreeg bij de honderden persoonlijke verhalen die Alexievich zo kundig brengt, was een gevoel van machteloosheid, frustratie en woede over hoe onrechtvaardig het is om speelbal te zijn van de geschiedenis, vermalen en vermorzeld door de pletwals van de geschiedenis, geterroriseerd, gemarteld, in handelen en denken geknecht door de gruwel van de in praktijk gebrachte ideologie.

With perestroika, everything came crashing down. Capitalism descended. 90 rubles became 10 dollars. It wasn't enought to live on anymore. We stepped out of our kitchens and onto the streets, where we soon discovered that we hadn't had any ideas after all - that whole time, we'd just been talking. Completely new people appeared, these young guys in gold rings and magenta blazers. There were new rules: if you have money, you count - no money, you're nothing.

Maar alsof het moorddadig terreurregime van Stalin en zijn opvolgers nog niet voldoende was (De Goelagarchipel staat nog op mijn leeslijst), werden en worden de Russen na het uiteenvallen van de unie begin jaren 1990 nogmaals zwaar gesjareld, maar dan door een hallucinant kleptokratisch kapitalisme zonder grenzen, zonder regels en zonder correctiesmechanismen of de saaiheid van rechtszekerheid.

My father lived to the age of ninety. He said that not a single good thing happened in his entire life; he was always at war. That's all we're capable of.

De cynische machtswellusteling die toen geleidelijk aan de macht greep op welke manier dan ooit zit nog steeds in het Kremlin en heeft sindsdien miljoenen doden op zijn geweten.

Als volgevreten Vlamingske in het vrije Westen, waar al zoveel decennia vrede, stabiliteit en rechtszekerheid heersen, is het lezen over het wedervaren van de inwoners onder communistisch bewind en later onder quasi-dictatoriaal kapitalisme als kijken naar een film.

I grew up in a deeply Soviet time. Totally Soviet. Born in the USSR. But the new Russia... I don't understand it yet.

Dit lijkt fictie, deze vreemde en bevreemdende samenloop van de geschiedenis, van tsarisme via een revolutie al vrij snel naar een verstikkend en moordend communistisch model en daarna miserie en ongelijkheid onder oligarchen die naar de pijpen van Putin moeten dansen.

Why should I love my Motherland? They promised us that democracy would mean that everyone is happy. Everything would be fair. Honest. It was all a big fat lie...People are nothing but dust... specks of dust...The only good thing is that there's lots of stuff at the stores now. It's all yours!

Maar Alexievich, die als auteur bijna onzichtbaar is in het boek, brengt het menselijke in deze hele deksele tragedie weer naar boven. Ze schrijft over hoe de gewone man en vrouw deze geschiedenis hebben beleefd, en hoe ze hebben geprobeerd om zich staande te houden in vaak onmenselijke omstandigheden.

Socialism isn't just labor camps, informants and the Iron Curtain, it's also a bright, just world: everything is shared, the weak are pitied, and compassion rules. Instead of grabbin everything you can, you feel for others.

Ook die heimwee, die bij velen diep resoneert, weet ze pakkend te vatten: het onbegrip over de teloorgang van een simpeler en volgens hen eerlijker samenleving.

Aan het einde blijf je als lezer uitgeput maar rijker achter. Deze hele geschiedenis, door een onmogelijke ideologie en enkele gekken telkens weer in een andere plooi gelegd ten koste van vrijheid, welvaart en vrede, leest (net zoals de talloze andere verhalen over andere onvrije samenlevingen) als één lange opsomming van het vernietigen van menselijk potentieel, en hoe tegen beter weten in zovele mensen blijven proberen om lief te hebben, anderen te helpen en een betere, rechtvaardige wereld mogelijk te maken.

Dat besef doet telkens weer beseffen hoeveel geluk we hebben op dit moment hier te wonen, ons speklandje, met onze dwaze zorgen en gemekker over de politiek, een windmolentje dat te dicht bij staat of een file waar we met onze even vetgemeste zorgeloze kindertjes in zitten op weg naar Plopsaland.

De ironie is natuurlijk dat 'we don't know what we've got because it's not gone', en dus gespeend van enig historisch besef werkelijk denken dat het ok dan misschien wel redelijk goed leven is, maar lang niet goed genoeg, want er is altijd meer en meer en meer.

Alexievich zet al deze gedachten in perspectief, en alleen al daarom is dit boek meer dan de moeite.